سادگى ممكن بود . در دورهء معاويه و با سختگيرىهاى او ، شمار شيعيان ، چندان افزايش نيافت . در نهضت عاشورا ، اين شمار اندك نيز به شهادت رسيدند يا زندانى شدند به گونه‌اى كه امام زين العابدين عليه السلام ، شمار دوستداران اهل بيت عليهم السلام در مدينه را پس از بازگشت از كربلا ، پانزده نفر شمرده است . سال‌هاى آغازين سدهء دوم هجرى و تحت تأثير عوامل سياسى و فرهنگى ، از جمله مرگ حجّاج بن يوسف ثقفى ، امارت عمر بن عبد العزيز ، آزاد شدن نگارش حديث و . . . شمار دوستداران و شيعيان اهل بيت عليهم السلام رو به فزونى نهاد . پس از سال‌هاى صد و بيست هجرى ، جمعيت دوستداران اهل بيت عليهم السلام به اندازه‌اى بود كه عبّاسيان ، قيام خود را با شعار حكمرانى « الرضا من آل محمّد » آغاز كردند تا در مناطق مختلف ، افراد بيشترى را جذب كنند . اگر چه تمام دوستداران اهل بيت عليهم السلام در گروه شيعيان جاى نمىگيرند ، ولى علاقه به اهل بيت عليهم السلام زمينهء تشيّع عقيدتى آنان را فراهم مىساخت . در اين سال‌ها شمار شاگردان امام صادق عليه السلام به چهار هزار نفر رسيد « 1 » كه با دوره‌هاى پيش ، قابل قياس نيست . گشايش سياسىِ حاصل از تضعيف بنى اميّه ، درگيرى بنى اميّه و بنى عبّاس ، سقوط بنى اميّه و تزلزل دوران آغازين بنى عبّاس در سال‌هاى 120 تا 140 هجرى ، فرصت مناسبى در اختيار عالمان و مبلّغان شيعه نهاد و تفكّر شيعهء اماميه را در نقاط مختلف عالم اسلامى ، بارور ساخت . 1 - 2 . گسترش مناطق شيعه‌نشين شهر مدينه ، مهد تشيّع محسوب مىشود كه شيعيان نخستين در آن مىزيستند ؛ ولى تمركز جمعيتى شيعيان در سدهء اوّل هجرى ، بيشتر در كوفه بوده است . شمار اندكى

--> ( 1 ) . ر . ك : رجال الطوسى : ص 155 - 328 .